Menu
Geri İrəli

“Sumqayıt faciəsi, Xocalı soyqırımı və Aslan pəncəsi”

Müəllif: sumqayitxeber.com • Tarix: 25 Fevral 2016 • Baxış sayı: 354 dəfə • Şərh yoxdur

скачанные файлы

Sumqayıt faciəsi, Xocalı soyqırımı və Aslan pəncəsi

Keçən günlər…
1974- ci idən 1992- ci ilədək Sumqayıtda yaşamışam. 1988- ci ilin fevral hadisələrinin iştirakçısı olmasam da, müşahidəçisi olmuşam. Mənə də, mənim kimi minlərlə insana da elə gəlirdi ki, adamların ağlı yerindən oynayıb. Bu nədir?! Şəhərin mərkəzində dəstə- dəstə gənclər maşınları çevirir, yandırır, avtobuslara doluşub şübhələndikləri adamlara qışqırırdılar:
- De görüm “fındıq”!
Yəni, “fındıq” yox, “pındıq” deyən olsaydı, bu uşaqlar “ermənidir” deyib döymək istəyirdilər. Hamı qorxu içindəydi. Kimi qapısını bərk- bərk bağlayıb işığını keçirir, kimi erməni qonşusunu müxtəlif vasitələrlə şəhərdən çıxarır, kimi də ya ürəyində, ya da astaca pıçıldayırdı: “fındıq”, “fındıq”… Şaiyələr məhəllə- məhəllə, mikrorayon- mikrorayon ildırım sürətilə yayılırdı: erməniləri yandırırlar, zorlayırlar, maşınla əzirlər…
Topa- topa dayanmış adamların bəziləri qorxusundanmı, ya belə düşündüyündənmi, bərkdən deyirdilər: əcəb olub, erməniyə bu da azdır. Bəs onlar bilmirdilər ki, bizimkiləri dədə- bağa torpağından qovmağın axırı belə olacaq?!
Sonra mart ayının əvvəlindən komendant saatı, rus əsgərləri…
Sonra… Sonra hadisələrin niyə bu şəkil aldığını müzakirələri başladı və adamlar uzun müddət şok halından çıxa bilmədilər. Xüsusilə Moskvanın telekanalları adamları hiddətləndirən elə xəbərlər verirdilər ki, kütləvi inciklik, sarsıntı yaranmışdı. Yəni azərbaycanlılar vəhşidir, qaniçəndir, nə bilim, ən axırıncı varlıqlardır.
Bu hadisələrdən sonra elan olunmamış Qarabağ müharibəsi, 20 Yanvar faciəsi, SSRİ- nin süqutu, müstəqillik qazanmış respublikanın bacarıqsız rəhbərliyi, sayı hesablanmayan şəhidlər, bir sözlə hərc- mərclik, xaos dövrü başladı. Daha sonra atəşkəs, ATƏT- in Minsk qrupu, Qarabağın azərbaycanlılardan təmizlənməsi, Şuşanın, Kəlbəcərin, Laçının, Qubadlının, Zəngilanın, Cəbrayılın, Füzulinin, Ağdamın işğalı və bugünədək davam edən səmərəsiz danışıqlar, qara neftin qara millətə qazandırdığı qara günlər adamları az qala ruhsuz yaşamağa məcibur edib.
Mətləbdən uzaqlaşmayaq. Bütün bunların ilki Sümqayıtdan başladı.

Sumqayıt hadisələri
Müxtəlif mənbələrdən- dövri mətbuatdan, sənədlərdən, kitab və çıxışlardan, o cümlədən Aslan İsmayılovun “Sumqayıt- SSRİ-nin süqutunun başlanğıcı” kitabından istifadə etməklə vikipediyada (https://az.wikipedia.org/  verilmiş məlumat:
Sumqayıtdakı hadisələrin təşkilatçıları ermənilər olmuşdur. Həmin hadisənin baş verməsində Sumqayıt əhalisi arasına yerləşdirilən və Azərbaycan dilini təmiz bilən ermənilərdən ibarət təxribatçı qruplar xüsusi rol oynayıb.
1988-ci il fevralın 19-dan etibarən İrəvanda kütləvi mitinqlər başlanır. Mitinq iştirakçıları “Ermənistanı türklərdən təmizləməli!”, “Ermənistan yalnız ermənilər üçündür!” kimi şüarlar irəli sürürdülər. Mitinqlərin üçüncü günü İrəvanda salamat qalmış yeganə məscid binası (XX əsrin əvvələrində şəhərdə 8 məscid olmuşdur) və azərbaycanlı orta məktəbi, C.Cabbarlı adına İrəvan Azərbaycanlı Dram Teatrının ləvazimatı yandırıldı. İrəvanda bu hadisələrə qarşı etirazını bildirən azərbaycanlıların evlərinə od vurdular. İrəvanda bütün bunlar törədilən zaman Sumqayıt faciəsi hələ hazırlanırdı. “Sumqayıt qırğınları” proqramının icracılarından ən fəalının 1959-cu ildə anadan olmuş Eduard Robertoviç Qriqoryan adında erməninin olması (öldürülən 26 ermənidən 6 nəfəri onun payına düşür), hadisədən 10 gün əvvəl Sumqayıtın bütün əmanət kassalarından ermənilərin öz əmanətlərini kütləvi şəkildə götürmələri, qırğınların videolentə alınması üçün erməni operatorlarının əvvəlcədən hadisələrin planlı şəkildə törədiləcəyi yerlərdə özlərinə xəlvəti çəkiliş mövqeyi seçmələri, iki gündən sonra həmin lentlərin montaj edilib bütün dünyanı dolaşdırılması, “Sumqayıt qurbanları”nın xatirəsini “əbədiləşdirmək” üçün əvvəlcədən hazırlanmış abidənin dərhal Xankəndində qoyulması və bu kimi faktlar sübut edir ki, bütün bunlar erməniləri, eləcə də dünya ictimaiyyətini Azərbaycan xalqına qarşı ayağa qaldırmaq, onun “vəhşi” obrazını yaratmaq məqsədini güdmüşdür. Sumqayıt qırğınlarının fəal təşkilatçılarından erməni Ohanyanın, Samoylov və Pavlovskinin adları isə uzun müddət mətbuatdan gizli saxlanmışdı.
1988-ci il fevralın 27-dən 28-nə keçən gecə Sumqayıt şəhərində baş vermiş iğtişaşlar nəticəsində 32 nəfər ölüb. Onlardan 26-sı erməni, 6-sı isə azərbaycanlı olub. Bu hadisələr də SSRİ Dövlət Təhlükəsizlik Komitəsinin ermənilərin özləri ilə birgə təşkil etdiyi və həyata keçirdiyi ssenarinin tərkib hissəsi idi[5]. Sumqayıtda bu hadisəni təşkil etmək üçün seçilmiş şəxs də erməni – iki dəfə məhkum olunmuş Eduard Qriqoryan idi. Baxmayaraq ki, Sumqayıt hadisələrinin təşkilatçısı kimi azərbaycanlı Əhməd Əhmədov güllələnib, amma şahid ifadələri əsl günahkarın əslində erməni əsilli Eduard Qriqoryan olduğunu sübut edir.
Sumqayıt faciəsi zamanı yüzlərlə azərbaycanlı ailəsinin öz həyatlarını təhlükə qarşısında qoyaraq, erməni qonşularını qəzəblənmiş kütlənin təhlükəsindən xilas etmələri haqqında mətbuatda çox yazılıb.
Bu sözlər aydın sübut edir ki, Sumqayıt faciəsi ermənilərə öz separatçılıq aksiyalarını həyata keçirməkdən ötrü lazım olmuşdur.
Ermənistanın tanınmış siyasi xadimlərindən Paruyr Ayrikyan da etiraf edirdi ki, “Sumqayıt hadisələri Moskva tərəfindən təşkil olunmuşdu”.
Bu hadisələrin Moskva tərəfindən törədilməsini SSRİ Dövlət Təhlükəsizlik Komitəsinin o vaxtkı sədri N.Kryuçkov da etiraf etmişdir.
Bakının 30 km-də yerləşən Sumqayıt şəhəri təsadüfən seçilməmişdi. Həmin ərəfədə Ermənistandan zorla çıxarılmış 41 mindən artıq Azərbaycan türklərinin əksəriyyəti məhz Sumqayıtda məskunlaşmışdı və ermənilərin onlara qarşı törətdikləri vəhşiliklərə görə qəzəb içərisində idilər. Hələ Sovet dövründə də “ölü zona” adlandırılan şəhərin yerli əhalisi də yoxsulluq və səfalət ucbatından radikal addımlar atmağa meylli idi. Ona görə də burada geniş miqyaslı iğtişaşlar törətmək mümkün oldu. Bir gün davam edən ixtişaşlar nəticəsində erməni evləri dağıdıldı, onlarla adam yaralandı, 32 nəfər, o cümlədən, 26 erməni, 5 Azərbaycan türkü, 1 ləzgi öldürüldü. O da məlumdur ki, öldürülən ermənilərin, demək olar ki, hamısı erməni terror fondlarına pul keçirməkdən imtina edənlər idi. Zərərçəkmiş Sumqayıt sakini L.Meclumyan bildirirdi ki, “Qriqoryan mənim mənzilimə daxil oldu, sındırdığı stulun ayaqları ilə xəstə anama zərbə endirdi, bu vaxt mən bir neçə dəfə müqavimət göstərməyə çalışdım, ancaq qadın olduğuma görə gücüm çatmadı, o, məni yerə yıxaraq, istədiyini etməyə başladı”. Hadisələrdə iştirak etmiş Nəcəfov soyadlı bir gənc isə istintaqa bildirirdi ki, “Qriqoryan tərəfindən təşkil olunmuş dəstə Emma adlı erməni qadının 512 saylı evinə soxuldu, dərhal onu lüt soyundurdular və Edik Qriqoryan onu bu vəziyyətdə küçəyə çıxartmağı təklif etdi, sonra onun iştirakı ilə Emma vəhşicəsinə öldürüldü”. İstintaq materiallarının başqa bir yerində göstərilir ki, “E.Qriqoryan öz dəstəsi ilə birinci mikrorayonda M.Petrosyanın mənzilinə daxil olmuş, müqavimət göstərmək istəyən mənzil sahibinə başından zərbə endirərək halsız vəziyyətə salmışdır”. E.Qriqoryan Sumqayıt hadisələri zamanı 5 ermənini şəxsən özü öldürmüş, 8 erməni qadınını zorlamışdır. Bu cür faktlar çoxdur. Erməni təşkilatları bu cür cinayətlər törətmiş E.Qriqoryanı ağır cəzadan da qurtara bildilər. Məhkəmə Azərbaycanlı Əhməd Əhmədov haqda ölüm hökmü çıxardı və hökm dərhal yerinə yetirildi. E.Qriqoryana isə yalnız 12 il iş verildi və bir neçə ildən sonra azadlığa buraxıldı. Bu hadisələr məşhur deyimi bir daha təsdiq etdi: “ermənilər üçün ən yaxşı erməni ölü ermənidir”. Ermənilər ölmüş və yaxud öldürülmüş həmtayfalarından həmişə məharətlə istifadə edirdilər. Ermənilər Sumqayıt hadisələrindən öz məkrli niyyətləri üçün yararlanmaq məqsədi güdürdülər. Ona görə də bu hadisələr haqda dərhal dünya ictimaiyyətində yanlış rəy formalaşdırmağa, antiazərbaycan əhvalruhiyəsi yaratmağa başladılar. Digər tərəfdən, erməni təşkilatları Azərbaycan və Ermənistan arasında qarşıdurmaya dönməz xarakter verməyə, münasibətləri daha da kəskinləşdirməyə, dinc nizamlama perspektivlərini heçə endirməyə çalışırdılar. Ermənilər qanlı terror aktlarını davam etdirirdilər.
Dövlət ittihamçısı Aslan İsmayılov Qriqoryan üçün ömürlük iş istəsə də bu qəbul olunmayıb. Sumqayıtda keçirilmiş məhkəmə proseslərində azərbaycanlılara qarşı qərəz nümayiş etdirilib. Dövlət ittihamçısının xəstə və hadisələrdə heç bir günahı olmayan Nəcəf Nəcəfalıyev haqda həbs qəti-imkan tədbirin dəyişdirilməsi ilə bağlı təklifi də qəbul olunmayıb və o prosesin gedişində vəfat edib. Digər təqsirləndirilən şəxs Əhməd Əhmədov isə Moskvada keçirilmiş məhkəmənin qərarı ilə güllələnməyə məhkum edilib. Əhməd Əhmədovun hadisələrin əsas təşkilatçısı olduğunu sübuta yetirmək üçün istintaqçılar həmin gün əynində əslində boz kostyum olmuş Əhmədovdan guya üzərində qan ləkələri olan qara kostyumda olması ilə bağlı ifadə alıblar və bu dəlil kimi məhkəmədə ortaya çıxarılıb. Sumqayıtlılar da Əhməd Əhmədovun cinayətkar olmadığına çoxdan inanır. Onun yaşadığı həyətdə qurulmuş xatirə bulağı xalqın artıq Ə.Əhmədova bəraət verdiyini göstərir.
SSRİ DTK-sının himayə etdiyi həmin qruplar şəhərin müxtəlif yerlərində qətliamlar törədib. Erməni milliyətindən olan 26 nəfərin qətlə yetirilməsini məhz bu dəstələr həyata keçirib. Şəhərə yeridilən general Krayevin rəhbərlik etdiyi ordu hissələri isə bunları kənardan izlədikdən sonra, fevralın 29-da hadisələrə müdaxilə edib. Nəticədə 6 azərbaycanlı tankların tırtılları altında qalaraq şəhid olub, 400 nəfər xəsarət alıb, 200 mənzil talan edilib, 50 mədəni-məişət obyekti dağıdılıb, 40-dan çox avtomobil yararsız hala salınıb.
Martın 1-dən Sumqayıtda komendant saatı tətbiq olundu.
Azərbaycanın o zamankı rəhbərliyi Sumqayıt hadisələrinin səbəblərini araşdıran istintaq qrupunun ermənilərin xeyrinə işləməsini təkcə susmaqla müşayiət etməyib, ədalətsiz qərara imza atıb. Hadisələrin səbəbini araşdıran keçmiş SSRİ Prokurorluğu və DTK-nın nümayəndələrindən ibarət istintaq qrupu baş verənləri bütövlükdə azərbaycanlıların üzərinə qoymaqla əsl həqiqəti ört-basdır edib. Təəssüf ki, həmin istintaq qrupuna daxil olan Azərbaycanın hüquq-mühafizə orqanlarının nümayəndələri haqsızlığa qarşı çıxmaq əvəzinə günahsız insanların mühakiməsində iştirak ediblər. Nəticədə 3 minə yaxın günahsız Sumqayıt sakini zindanlara doldurulub. Onlardan 400-ü inzibati məsuliyyətə cəlb edilib, böyük bir qismi rüşvət verməklə canını qurtarıb, 94 nəfər barəsində isə cinayət işi açılıb.
İstintaq dövründə zorla müttəhim elan edilmiş, ikinci qrup əlil, insulindən asılı yaşayan Elçin Güləliyev Bayıl türməsində müəmmalı şəkildə öldürülmüşdür. Onun işinə məhkəmə baxışı zamanı günahsızlığı üzə çıxmışdır. Ziyalı ailədən olan Taleh İsmayılova isə 15 il iş kəsilmiş, cəzasını “siyasi məhbus” kimi çəkmək üçün Tbilisiyə göndərilmiş, bir ildən sonra meyiti gəlmişdir. Qızıl Ordunun zopasına tuş gəlmiş azyaşlı Azər Babayev isə o vaxtdan yatağından qalxa bilmir.
Hadisələrdən sonra Mixail Qorbaçov demişdi: Sumqayıt hadisələri bir qrup şəxsin xuliqanlığı nəticəsində baş verib.
Hadisələrdən sonra Mixail Qorbaçov demişdi ki, “Sumqayıt hadisələri bir qrup şəxsin xuliqanlığı nəticəsində baş verib.”
Onun hadisəyə belə münasibəti cinayət hadisəsinin üstünün ört-basdır edilməsilə nəticələndi.
“Nalyotçik” kod adı altında əməliyyat
Sumqayıt hadisələrinin əsas tədqiqatçılarından biri olan Eyruz Məmmədov müəyyənm etmişdir ki, Sumqayıtda təxribat törədənlər SSRİ Dövlət Təhlükəsizlik Komitəsi, erməni kəşfiyyat orqanları və Daşnak partiyasının ekstremist qrupları idi. Maraqlı fakt burasındadır ki, Sumqayıtda baş verən hadisələrdən bir neçə gün əvvəl Moskvadan 36 nəfər SSRİ DTK-nın əməkdaşı gəlmişdi. Yerli agenturanın verdiyi məlumata görə, Sumqayıtda iğtişaşlar törətmək üçün şəhərə erməni millətindən olan ekstremist qrupları daxil olmaqda idi. Bu haqda Moskvadan gələn nümayəndələrə məlumat verildiklə, onlar hadisələrə müdaxilə etməyi yerli orqan işçilərinə qadağan etmişdilər.
Ermənistanın xüsusi xidmət orqanları, SSRİ Dövlət Təhlükəsizlik Komitəsi ilə birlikdə Sumqayıtda “Nalyotçik” (azərb. “Basqınçı”) kodu adı altında təxribat aparmağı planlaşdırmışdılar. “Nalyotçik” qrupunun üzvləri bunlar idi:
Qriqoryan Albert Robertoviç — Eduard Qriqoryanın qardaşı, yetkinlik yaşına çatmayan gənclərə narkotik maddələr paylayır və onları erməni ailələrinə hücum etməyə çağırırdı.
Qriqoryan Tiqran Robertoviç — Eduard Qriqoryanın qardaşı, gənclərə narkotik paylayır, qarətlə məşğul olurdu.
Qriqoryan Ernest Robertoviç — Eduard Qriqoryanın qardaşı, iğtişaşlardan əvvəl azyaşlı uşaqları spirtli içkilərlə təmin edirdi.
Saturyan Levon Akopoviç — Dağlıq Qarabağ Muxtar Vilayəti Dövlət Təhlükəsizlik İdarəsinin əməkdaşı. “Qarabağ” komitəsinin fəal üzvü. Milli zəmində baş verən hadisələrin təşkilatçılarından biri. Sumqayıtda “Krunk” cəmiyyətinin fəalları ilə mütamadi olaraq əlaqə saxlayır, informasiya toplamaqla məşğul olurdu.
Sərkisyan Suren Yuryeviç — “Qarabağ” komitəsinin üzvü. Gəncləri iğtişaşlara səsləyirdi. “Krunk” cəmiyyətinə üzvlük haqqı ödəməyənlərin siyahısına əsasən gəncləri onların evlərinə basqın etməklə məşğul olurdu. Hadisələrdən sonra dərhal Daşkənd şəhərinə köçmüşdür.
Markaryan Valeri — Bakı şəhərinin sakini, sürücü. İdarə etdiyi avtobusla Sumqayıtda 4 azərbaycanlını vurub öldürmüş və Bakını tərk etmişdir.
Mosesov Eduard Nikolayeviç — “Kommunist” qəzetinin (erməni dilində) müxbiri. Sumqayıt hadisələrində video çəkilişlərin aparılması dislokasiyası ilə məşğul idi.
Qriqoryan Artur — “Kommunist” qəzetinin (erməni dilində) müxbiri. Foto və video çəkilişlər aparırdı.
Aqadlanyan Qriqori — “Kommunist” qəzetinin (erməni dilində) müxbiri. Video və foto çəkilişlər aparırdı.
Qriqoryan Benik Setrakoviç — “Krunk” cəmiyyətinin fəal üzvü. Sumqayıt şəhəri, 9-cu mik-n, ev 25e, 5 saylı mənzilin sakini. Sumqayıt şəhəri, 9-cu mik-n, ev 36, 59 saylı mənzildə yaşayan Babayanın ev əşyalarını boşaltdıqdan sonra, hər iki mənzili yandırmış və günahı Quliyev Fəxrəddin Əhəd oğlunun üstünə atmışdır.
Petrosyan Viktor Vartanoviç — 1959-cu il təvəllüdlü, 1-ci mik-n, ev 125/34, 28 saylı mənzilin sakini. Sumqayıtda gəncləri mitinqə təhrik edirdi.
Petrosyan Vacik Vartanoviç — qardaşı Viktorla eyni tapşırığı yerinə yetirirdi.
Qriqoryan Engels Cerkesoviç — “Krunk” cəmiyyətinin fəal üzvü. 1958-ci il təvəllüdlü, 3-cü mik-n, ev 52, 45 saylı mənzilin sakini. Sumqayıtda iğtişaşlar zamanı qarətlə məşğul olan qrupa rəhbərlik edirdi.
Davidyan Anatoliy Armaisoviç — “Qarabağ” komitəsinin üzvü. 1955-ci il təvəllüdlü, 1-ci məhəllə, ev 5a, 21 saylı mənzilin sakini. Gəncləri Sumqayıtın 3-cü mikrorayon ərazisinə toplamaqla məşğul idi.
Zaxaryan Aram Aqanesoviç — 1959-cu il təvəllüdlü, 11 mik-n, ev 6, 25 saylı mənzilin sakini. İğtişaşlarda qarətlə məşğul olurdu.
Maryan Zoya — “Krunk” cəmiyyətinin fəal üzvü. 1948-ci il təvəllüdlü, 7-8-12-ci məh-lə, ev 92a, 6 saylı mənzilin sakini. Sumqayıtda yaşayan ermənilər arasında vasitəçilik rolunu oynayırdı.
Avakyan Sergey Qurgenovic — 41 məh-lə, ev 4a, 62 saylı mənzilin sakini. Gəncləri 3-cu mik-na yönəltməkdə fəallıq göstərib.
Ambartsumyan Rudik Viktoroviç — 1958-ci il təvəllüdlü, “Qarabağ” komitəsinin üzvü. 41a məh-lə, ev 27, 30 saylı mənzilin sakini. Qarətlə məşğul olub.
Melkumyan Edik Ambartsumoviç — 4-cü mik-n, ev 16/25, 26 saylı mənzilin sakini. Şayihələr yaymaqla məşğul olurdu. Bir sıra qarətlərdə iştirak edib.
Ambartsumyan Valeriy Mixaylovic — “Krunk” cəmiyyətinin fəal üzvü. 1959-cu il təvəllüdlü, 3-cü mik-n, ev 8, 3 saylı mənzilin sakini. Eduard Qriqoryanın yaxın silahdaşı olub.
Ambartsumyan Djapolad Mixayloviç — 1967-ci il təvəllüdlü, 3-cü mik-n, ev 8, 8 saylı mənzilin sakini. Yeniyetmələri öz arxasınca aparırdı. Qarət və oğurluqla məşğul olub.
Altunyan Qarik İsayeviç — 1964-cu il təvəllüdlü, 9-cu mik-n, ev 6, 6 saylı mənzilin sakini. Qarət və oğurluqla məşğul olub.
Minasyan Albert — “Qarabağ” komitəsinin üzvü. 1939-cu il təvəllüdlü, 6-cı mik-n, ev 35, 4 saylı mənzilin sakini. Hansı mənzillərə hücum olunacağı haqqında gənclərə əvvəcədən məlumat verirdi.
Tamrazyan Kamo Georgiyeviç — 1961-ci il təvəllüdlü, 45 məh-lə, ev 79, 73 saylı mənzilin sakini. Eduard Qriqoryanın qardaşlarına köməklik edir, narkotik və spirtli içkilər paylayırdı.
Qriqoryan Artaş Masesoviç — 45-ci məh-lə, ev 1/48, 38 saylı mənzilin sakini. Ticarət obyektlərinin qarəti ilə məşğul olurdu.
Arakelyan Valeriy Sokratoviç — 7-8-12-ci məh-lə, ev 76, 40 saylı mənzilin sakini. Ev əşyalarının oğurlanması ilə məşğul olurdu.
Arakelyan Sergey Sokratoviç — 7-8-12-ci- məh-lə, ev 76, 40 saylı mənzilin sakini. İğtişaşlarda gəncləri istiqamətləndirirdi.
Gevorkyan Mixail Qriqoryeviç — “Krunk” cəmiyyətinin fəal üzvü idi. 45-ci məh-lə, ev 5, 18 saylı mənzilin sakini. Oğurluqla məşğul idi.
Bomasyan Qoqar — 18-ci məh-lə, ev 16, 8 saylı mənzilin sakini. “Ermənilərə ölüm!” şüari ilə şayihələr yayır və camaatı mitinqə səsləyirdi.
Ağababyan Zazyen Karlenoviç — 1955-ci il təvəllüdlü, 3-cü məh-lə, ev 6, 6 saylı mənsilin sakini. “Qarabağ bizimdir!”, “Ermənilərə ölüm!” deyə camaatı mitinqə səsləyirdi.
Asatryan Slfvik Qriqoryeviç — “Krunk” cəmiyyətinin üzvü. 10-mik-n, ev 7, 46 saylı mənzilin sakini. İğtişaşların fəal üzvlərindən idi.
Pxakadze Konstantin Mixayloviç — Abovyan, Ermənistan. “Nalyotcik”in ən fəal üzvlərindən idi. Stepanakert və Yerevanla əlaqə yaradırdı. Moskvadan gələn DTK-çıların əmrinə əsasən hərəkət edirdi. Hadisələrdən sonra Orta Asiyaya ezam olundu.
Sərkisyan Suren Yuryeviç — “Qarabağ” komitəsinin üzvü. 1956-ci il təvəllüdlü, Stepanakert, Pioner kucəsi, ev 4. Hadisələrin gedişatı haqqında informasiya toplayırdı. Ermənistanın xüsusi xidmət orqanları ilə əlaqə yaradırdı.
Petrosyan və Poqosyan — 1988-ci ildə Moskvada cinayət törədərək Azərbaycana gəlmişlər. Ümumittifaq axtarışında olublar. Sumqayıta maneəsiz gəlməkdə SSRİ DTK-sının köməyi olmuşdur. İğtişaşlar zamanı Qriqoryana yaxından köməklik göstəriblər.
Bütün bunlar bir daha onu sübut edir ki, Sumqayıt hadisələri qabaqcadan düşünulmüş və planlaşdırılmış bir aksiya idi.
O zaman Sumqayıt hadisələri ilə bağlı həbs edilmiş Əhməd Əhmədovun məhkəmə prosesi qanuna zidd olaraq, Azərbaycanda deyil, Moskvada keçirildi. Mərkəzin xeyir-duası və bütün dünya mətbuatının iştirakı ilə erməni millətçiləri Silva Kaputikyan, Zori Balayan və onların muzdlu nökərlərinin dəstəyi sayəsində Moskvada məhkəmə yox, əsl “şou” düzənləndi. Ə.Əhmədovun təqsirləndirilən şəxs kimi adi insani haqları belə pozuldu. Həmin prosesdə onunla birlikdə icraçı qismində məsuliyyətə cəlb edilib həbs olunan 2 nəfər azərbaycanlının işi məhkəmədə sübuta yetirilmədiyindən, əlavə istintaqa qaytarıldı. Məhkəmə prosesində cinayəti sübuta yetirilməyən Əhməd Əhmədov güllələnmə hökmünə məhkum edildi.
İstintaq qrupu hadisənin səbəblərini, cinayətin törədilməsinə yaradılmış şəraiti, əsl təşkilatçıları və qatilləri müəyyənləşdirməyib. Həbs olunan 93 nəfər azərbaycanlı 2 ildən 15 ilədək müddətlərə azadlıqdan məhrum edilib. Hadisələrin təşkilatçısı qismində mühakimə olunan Əhməd İman oğlu Əhəmdova isə SSRİ Ali Məhkəməsinin 1988-ci il 18 noyabr tarixli hökmü ilə güllələnmə kəsilib. Amansız hökm 17 ay sonra icra olunub.
Əhməd Əhmədova güllələnmə hökmü kəsiləndən sonra Azərbaycandan SSRİ-nin ali hakimiyyət orqanlarına yüzlərlə şikayət məkbutu göndərilsə də, onların heç birinə cavab verilməyib. Hətta SSRİ xalq deputatı A.Mnikovun Mixail Qorbaçovdan Əhmədovun işinin yüngülləşdirilməsi xahişinə belə baxılmayıb.
Bugünlərdə saytlarda (http://news.day.az/politics/749949.html)- verilən xəbərlərdən məlum oldu ki Sumqayıtdakı hadisələr zamanı 6 nəfəri şəxsən qətlə yetirmiş, neçə qadını zorlamış erməni Eduard Qriqoryan hələ də ölməyib. Moskva yaxınlığındakı Sergiyev Posadda, panel beşmərtəbədəki ikiotaqlı mənzildə yaşayır.

“Sumqayıt- SSRİ- nin süqutunun başlanğıcı”
Tanınmış hüquqşünas Aslan İsmayılovun müəllifi olduğu bu kitab bir daha məni ötən günlərə qaytardı. Oxudum və müəllifinə dəfələrlə alqış elədim. Əvvələn onu deyim ki, 12,5 çap vərəqi həcmidə olan bu kitab sırf sənədli, xronikal, monumental əsərdir. Publisistik qələmlə ərsəyə gəlmiş bu toplu, hələ sonralar bir çox tədqiqatçıların və təhqiqatçıların istinad mənbəyi olacaqdır. Kitabı vərəqləyərkən diqqəti ən çox cəlb edən həmin hadisələr barədə cinayət işinin ittiham aktından götürülmüş müxtəlif yazılı hissələrin və foto- şəkillərin olmasıdır. Bundan başqa, rus dilində olan mətnlərin və dövlət ittihamçısı olmuş müəllifin özünün əlyazmalarının Azərbaycan dilinə tərcüməsi oxucunu məzmunu daha asan mənimsəməsinə imkan yaradır. Müəllifin fəal vətandaşlıq mövqeyi, qətiyyəti, narahatlığı, mürəkkəb suallara cavab tapmaq bacarığı, sonralar təsdiqini tapmış, bəzi qaranlıq mətləblərin aydınlaşdırması üçün gəldiyi qənaətlər məni məmnun etdi. Müxtəlif sərlövhələrlə kiçik fəsillərə bölünən “Sumqayıt- SSRİ- nin süqutunun başlanğıcı” kitabında Sumqayıt hadisələrində Qriqoryanın kimliyi və onun bu prosesdəki rolu, şübhəli “qaraplaşlılar”, istintaq və məhkəmə prosesinə kənar müdaxilələr, o zamanki mətbuatın, eləcə də rəhbərliyin biganəliyi və s. məsələlər olmuş hadisələrin real təzahürü kimi əks olunmuşdur. Kitabda Azərbaycanın o dövrki hakimiyyətinin qətiyyətsizliyi ilə bərabər SSRİ rəhbəri olan M.S. Qorbaçovun ermənipərəst siyasəti ifşa olunmuş, qınanılmışdır.

Xocalı soyqırımı
Məndə belə bir əminlik yaranmışdı ki, o vaxtlar- qanl- qadalı o günlər məhz Sumqayıt hadisələrinə “cavab” olaraq törədilmişdir.
1992-ci il fevralın 25-dən 26-na keçən gecə Ermənistan silahlı qüvvələri tərəfindən Rusiyanın 366-cı motoatıcı alayının iştirakı ilə Xocalı şəhərini işğal edərkən, etnik azərbaycanlılara qarşı baş vermiş soyqırımdır.
Bu faciə Dağlıq Qarabağ münaqişəsi zamanı baş vermiş ən dəhşətli hadisələrdən biridir. Bu soyqırım zamanı Azərbaycan xalqı minlərlə şəhid qurban vermişdir.
1992-ci il fevralın 25-dən 26-na keçən gecə Ermənistan silahlı qüvvələri SSRİ dövründən Xankəndi (Stepanakert) şəhərində yerləşən 366-cı motoatıcı alayın zirehli texnikası və hərbi heyətinin köməkliyi ilə Xocalı şəhərini işğal etdi. Hücumdan əvvəl, fevralın 25-i axşam şəhər toplardan və ağır artilleriyadan şiddətli atəşə tutuldu. Nəticədə, fevralın 26-ı səhər saat 5 radələrində Xocalı tam alova büründü. Mühasirəyə alınan şəhərdə qalmış təqribən 2500 nəfər xocalılı Ağdam rayonunun mərkəzinə çatmaq ümidi ilə şəhəri tərk etdi. Amma bir günün içində yer üzündən silinən şəhəri tərk edən 2500 Xocalı sakinindən 613-ü düşmən gülləsinə tuş gəlib qətliamın qurbanı oldu. Bu soyqırım nəticəsində 63-ü uşaq, 106-sı qadın, 70-i qoca və qarı olmaqla – 613 nəfər Xocalı sakini qətlə yetirildi, 8 ailə tamamilə məhv edildi, 25 uşaq hər iki valideynini, 130 uşaq valideynlərindən birini itirdi. Düşmən gülləsinə tuş gəlib yaralanan 487 nəfərdən 76-sı uşaq idi. 1275 xocalılı əsir, 150 xocalılı itkin düşdü. Dövlətin və əhalinin əmlakına 1 aprel 1992-ci il tarixinə olan qiymətlərlə 5 mlrd. rubl dəyərində ziyan vurulmuşdur.
Bu hadisə Azərbaycanda və qardaş Türkiyədə “Xocalı qətliamı”, “Xocalı soyqırımı” kimi anılır. Ermənistanda isə bu əməliyyat “Xocalı döyüşü”, “Xocalı hadisəsi” terminləri ilə ifadə olunur. Qərb və dünya mətbuatı “Xocalı qətliamı” (ing. “Khojaly Massacre”, fr. “Massacre de Khodjaly”) terminindən istifadə etməyə üstünlük verir.
Düşünürəm ki, gec- tez erməni fitnəkarlığına həbi, hüquqi və siyasi cavab verməklə onları layiq olduqları ən alçaq yerdə oturdacağıq. Nə qədər ki Aslan İsmayılov kimi mübariz, şir ürəkli oğullarımız var, ermənilər və ermənipərəstlər daim qorxu altında olacaq və onlara uzanmış pəncənin kölgəsində tülkü qiyafəsini çıxarıb dovşanlıqlarını etiraf edəcəklər.
Hörmətli oxucülar! Fikir verdinizsə, Sumqayıt hadisələri, Xocalı Soyqrımı fevral ayında baş vermişdir. Əlbəttə, bu ermənilərin məkrli planları əsasında hazırlanmış faciəli hadisələrdir. Unutmayaq!

sumqayit_59359

 

Facebook Şərhləndirmə:

Şərhinizi yazın