Xocalı: strateji mövqedən milli yaddaşa çevrilən faciə
Xocalı Qarabağ bölgəsində strateji mövqeyi, əsas yolların kəsişməsində yerləşməsi və bölgədə yeganə hava limanına malik olması ilə seçilən bir şəhər idi. Bu amillər Xocalını münaqişənin kəskinləşdiyi dövrdə həm hərbi, həm də siyasi baxımdan son dərəcə həssas hədəfə çevirmişdi. Məhz bu mövqe şəhərin taleyini müəyyən edən əsas səbəblərdən biri oldu.
1992-ci ilin fevral ayının 25-dən 26-na keçən gecə Azərbaycan tarixinin ən faciəli səhifələrindən biri yaşandı. Ermənistan silahlı qüvvələri keçmiş sovet ordusunun Xankəndidə yerləşən 366-cı motoatıcı alayının iştirakı ilə Xocalı şəhərinə hücum etdi. Beynəlxalq humanitar hüququn norma və prinsipləri kobud şəkildə pozularaq dinc əhaliyə qarşı kütləvi zorakılıq törədildi. Bu hadisə sonradan Azərbaycan dövlətinin rəsmi mövqeyində Xocalı soyqırımı kimi qiymətləndirildi.
Münaqişənin əvvəlki mərhələlərində Xocalı faktiki mühasirə şəraitində yaşayırdı. Ətraf yaşayış məntəqələri ilə əlaqələr kəsilmiş, yollar bağlanmış, ərzaq və tibbi təminat ciddi şəkildə çətinləşmişdi. Elektrik enerjisinin olmaması, qışın sərt hava şəraiti və davamlı atəş səsləri şəhər sakinlərini həm fiziki, həm də psixoloji baxımdan tükəndirirdi. Buna baxmayaraq, insanlar ailə bağlarını qorumağa, uşaqları qorxudan uzaq saxlamağa, gündəlik həyatı mümkün qədər davam etdirməyə çalışırdılar.
Hücum gecəsi şəhərdə qalan təxminən 2500 nəfər mülki əhali Azərbaycan tərəfinin nəzarətində olan ərazilərə çatmaq ümidi ilə Xocalını tərk etməyə cəhd göstərdi. Lakin çıxış yolları son dərəcə məhdud idi. Qarlı hava, gecənin qaranlığı və xaotik vəziyyət insanların təhlükəsizliyini daha da çətinləşdirirdi. Nəticədə Xocalını tərk edən əhali müxtəlif istiqamətlərdə pusqulara düşdü, bir hissəsi qətlə yetirildi, bir hissəsi isə əsir götürüldü. Yaşlılar, qadınlar və uşaqlar üçün bu qaçış həyati təhlükə ilə dolu idi.
Faciənin miqyası rəsmi statistikada da əksini tapır. Dövlət orqanlarının məlumatına görə, Xocalı soyqırımı nəticəsində 613 nəfər həyatını itirib, onların 63-ü uşaq, 106-sı qadın, 70-i ahıl olub. 8 ailə tamamilə məhv edilib, onlarla ailə isə bir və ya bir neçə üzvünü itirib. 487 nəfər yaralanaraq ömürlük əlillik dərəcəsi alıb, 1275 nəfər əsir götürülüb, 150 nəfərin taleyi isə bu günə qədər naməlum olaraq qalır. Bu rəqəmlər təkcə statistika deyil – hər birinin arxasında yarımçıq qalan həyat, dağılan ailə və itirilmiş gələcək dayanır.
Xocalı hadisələri mülki əhalinin müdafiəsi prinsipinin necə pozula biləcəyini göstərən acı nümunədir. Aparılmış rəsmi istintaq nəticəsində Xocalıda törədilmiş əməllərdə beynəlxalq hüquqa görə soyqırımı cinayətinin əsas elementlərinin mövcudluğu müəyyən edilib. Bu, mülki əhalinin hədəf alınması, xüsusi qorunan milli qrupun mövcudluğu və həmin qrupun tam və ya qismən məhv edilməsinə yönəlmiş niyyətlə bağlı faktlarla əsaslandırılıb.
Ulu Öndər Heydər Əliyev bu faciəni “bütün bəşəriyyətə qarşı törədilmiş tarixi cinayət” kimi qiymətləndirərək, onun siyasi-hüquqi müstəvidə tanınması istiqamətində mühüm addımlar atdı. Onun təşəbbüsü ilə 1994-cü il fevralın 24-də Milli Məclis “Xocalı soyqırımı günü haqqında” qərar qəbul etdi və faciəyə dövlət səviyyəsində siyasi-hüquqi qiymət verildi.
Xocalı faciəsindən sonra Azərbaycan cəmiyyətində məcburi köçkünlük problemi geniş miqyas aldı. İnsanlar yalnız evlərini deyil, sosial mühitlərini, iş yerlərini, təhsil imkanlarını və gündəlik həyat ritmini itirdilər. Bu travmanın sosial və psixoloji nəticələri illər boyu davam etdi və bu gün də bir çox ailənin həyatında hiss olunur.
Tarixi ədalətin bərpası istiqamətində mühüm mərhələ isə son illərdə baş verən hadisələrlə bağlıdır. Ali Baş Komandan, Prezident İlham Əliyevin rəhbərliyi ilə 2020-ci ildə aparılan 44 günlük Vətən müharibəsi nəticəsində Azərbaycan Ordusu işğal altındakı torpaqlarını azad etdi və bölgədə yeni reallıq formalaşdı. 2023-cü ilin sentyabrında həyata keçirilən lokal antiterror tədbirləri zamanı Xocalı şəhəri separatçı silahlı birləşmələrdən tam təmizləndi. Prezident İlham Əliyev 2023-cü il oktyabrın 15-də Xocalıda Azərbaycan Respublikasının Dövlət Bayrağını ucaltdı. Bu hadisə Xocalı qurbanlarının xatirəsinə verilən mühüm mənəvi-siyasi cavab kimi tarixə düşdü.
Faciənin yaddaşda əbədiləşdirilməsi istiqamətində daha bir əhəmiyyətli addım atılıb. Prezident İlham Əliyevin 2025-ci il fevralın 25-də imzaladığı Sərəncama əsasən Xocalı şəhərində Xocalı Soyqırımı Memorial Kompleksi yaradılır. 2024-cü il fevralın 26-da təməli qoyulan bu memorial Xocalının tarixi, coğrafi mövqeyi, faciəyə qədərki həyat və soyqırımı gecəsində baş verən hadisələr barədə məlumatları əks etdirəcək. Burada qurbanların və şahidlərin hekayələri, sənədli materiallar və vizual təqdimatlar vasitəsilə faciənin miqyası gələcək nəsillərə çatdırılacaq.
Bu gün Xocalı faciəsi Azərbaycan cəmiyyətində təkcə kədərin deyil, həm də kollektiv yaddaşın, ədalət axtarışının və insan həyatına hörmət çağırışının simvoludur. Xocalını xatırlamaq yalnız keçmişə baxmaq deyil; bu, mülki əhalinin qorunmasının, müharibələrin humanitar nəticələrinin və sülhün dəyərinin dərk edilməsidir. Qurbanların xatirəsi qarşısında ən böyük borc isə unutqanlığa yol verməmək və gələcək üçün doğru nəticələr çıxarmaqdır.
Etibar Həsənov
Sumqayıt Dövlət Universitetinin tələbəsi

www.sumqayitxeber.com