Bəzən bir əsər işıq üzü gördükdən sonra sadəcə oxunmur, həm də müzakirə olunur. Son günlər Azərbaycan ədəbi mühitində diqqət çəkən belə əsərlərdən biri yazıçı, millət vəkili İmamverdi İsmayılovun “Labirint” – bir ölüm haqqında povestidir. Qısa müddət ərzində oxucuların, ədəbiyyatsevərlərin və ziyalıların diqqətini cəlb edən əsər ətrafında müxtəlif fikirlər səsləndirildi, müzakirələr aparıldı.
Bu marağın səbəbi “Labirint”-in müasir insanın ən həssas və ən mürəkkəb suallarına toxunmasıdır. Tənhalıq, ölüm düşüncəsi, yaddaş, vicdan, həyatın mənası və insanın öz daxilində apardığı görünməz mübarizə povestin əsas mövzularını təşkil edir. Müasir Azərbaycan nəsrində insanın daxili aləmini bu qədər dərindən araşdıran əsərlərin çox olmadığı bir vaxtda “Labirint” oxucunu gündəlik həyatın səs-küyündən ayıraraq onun öz düşüncələri ilə üz-üzə qoyur.
Povesti oxuduqdan sonra yaranan təəssüratlar və əsər haqqında düşüncələrimi oxucularla bölüşmək istədim.
***
Bəzən insan heç bir divarı olmayan bir labirintdə yaşayır. Küçələr açıqdır, yollar görünür, qapılar bağlı deyil. Amma yenə də çıxış tapılmır. Çünki ən mürəkkəb labirintlər daşdan yox, insanın düşüncələrindən qurulur.
İnsan ömrü boyu müxtəlif yollardan keçir: uşaqlıqdan gəncliyə, ümiddən məyusluğa, sevgidən ayrılığa, sağlamlıqdan qocalığa doğru. Lakin elə məqam gəlir ki, yol gedən insan birdən dayanıb geriyə baxır və özünə ən çətin sualı verir: “Mən hara gəlib çıxmışam?”
Yazıçı İmamverdi İsmayılovun “Labirint” povesti məhz bu sualdan başlayır. Müəllif oxucunu şəhərin səs-küylü küçələrindən götürüb insan ruhunun qaranlıq dəhlizlərinə aparır. Burada nə xəritə var, nə də istiqamət nişanları. Burada yalnız ölümlə üz-üzə qalan bir insanın düşüncələri, xatirələri, peşmanlıqları və cavabsız sualları var.
İlk baxışda povest bir günün hadisələrindən bəhs edir. Əslində isə bu bir günün içində bütöv bir ömür yaşayır. Sübh çağından gecəyə qədər uzanan zaman kəsiyində insan həyatının ən böyük həqiqətləri ilə qarşılaşırıq. Elə buna görə də “Labirint”i oxuyarkən hadisələri izləmirsən, bir insanın daxili dünyasında yol gedirsən.
İmamverdi İsmayılov ölüm haqqında yazır. Amma onun əsas mövzusu ölüm deyil. Onu maraqlandıran ölümə doğru gedən insanın ruhunda baş verənlərdir. Əsərin bədii gücü də məhz burada üzə çıxır: müəllif ölümü yox, yaşamağın mənasını araşdırır.
***
Əsərin ən maraqlı bədii seçimlərindən biri qəhrəmanın adsız olmasıdır. Onun adı yoxdur. Çünki müəllif konkret bir insanın taleyini deyil, ümumən insan taleyini qələmə alır. O, hər kəs ola bilər: qonşumuz, əzizimiz, dostumuz və ya özümüz.
Müasir şəhərin ortasında yaşayan bu insanın ən böyük faciəsi ölüm deyil, hətta ölüm qorxusu da deyil. Onun əsas faciəsi yaşamağı unutmasa da, yaşadığını hiss edə bilməməsidir.
Qəhrəman rəqəmlərə sığınır. O, addımlarını sayır, əşyaları sayır, pillələri sayır, hesablayır, yoxlayır, təkrar yoxlayır. Sanki həyatın xaosunu rəqəmlərlə ram etmək istəyir. Lakin daxilindəki qarışıqlıq heç cür sakitləşmir. Müəllif burada incə bir həqiqəti göstərir: insan bəzən ən çox nəzarət etməyə çalışdığı şeyin əsirinə çevrilir. Qəhrəman da saydığı rəqəmlərin dustağına çevrilib. Əslində isə onun axtardığı rəqəmlər deyil, rahatlıqdır. Daxili sükutdur. Bəlkə də urvatlı ölümdür.
***
Povestin ilk mühüm dayanacağı həkim otağıdır. Gənc təbib qəhrəmanın vəziyyətinə müasir psixiatriyanın dili ilə ad qoyur: obsessiv-kompulsiv pozuntu. Sayma, təkrar yoxlama, əl yuma vərdişləri, saplantılar və ölüm düşüncələri artıq tibbin müəyyən etdiyi anlayışlardır. Diaqnoz doğrudur, simptomlar aydındır. Lakin müəllif bununla kifayətlənmir.
Çünki insan yalnız tibbi terminlərdən ibarət deyil. Həkim xəstəliyin adını bilir, amma ağrının dərinliyini bilmir. Qəhrəmanın daxilində yanan od hansı dərslikdə təsvir olunub? Anasını itirməyin ağrısını hansı resept sağalda bilər? Tənhalığın dərmanı hansı aptekdə satılır? Müəllif məhz bu sualları qabardaraq göstərir ki, insan ruhu hər zaman diaqnozlardan daha mürəkkəbdir.
Qəhrəmanın resepti cırıb atması da tibbin inkarı deyil. Bu davranış insan varlığının yalnız xəstəliklər və onların müalicə sxemləri ilə izah olunmadığını göstərən bir etirazdır. Bəzən insanın problemi xəstəlikdən çox həyatın özündə gizlənir.
***
Povestin ən işıqlı səhnələrindən biri gülsatan uşaqla qarşılaşmadır. Ölüm, qocalıq və fanilik haqqında düşüncələrin arasında qəhrəmanın qarşısına birdən həyat çıxır. Bu həyat bir uşaq simasında görünür.
Müəllif təsadüfən məhz gülsatan uşağı seçmir. Çünki o, dilənmir, kömək istəmir, zəhmətlə pul qazanır. Yaşamaq üçün çalışır. Onun dilindən səslənən sadə bir cümlə əsərin ən güclü fikirlərindən birinə çevrilir:
“Mən dilənmirəm, gül satıram!”
Bu sözlərdə insan ləyaqəti, zəhmətə hörmət və həyat eşqi var. Qəhrəman uşağa baxarkən sanki özünün illər əvvəl itirdiyi bir hissi görür. Yaşamaq həvəsini, gələcəyə inamı və sabaha olan marağı.
Əsərdə maraqlı bir qarşılaşdırma yaranır. Uşaq yaşamaq üçün sayır, qoca isə yaşadığını unutmaq üçün. Bu iki obraz arasında isə bütöv bir həyat fəlsəfəsi dayanır.
***
Povestin ən təsirli xəttini ana obrazı təşkil edir. Maraqlıdır ki, ana fiziki olaraq hadisələrdə iştirak etmir. O, səhnəyə çıxmır, danışmır, görünmür. Amma əsərin demək olar ki, hər səhifəsində yaşayır. Qəhrəmanın yaddaşında, vicdanında, dualarında və düşüncələrində ana daim mövcuddur.
Müəllif ana haqqında danışarkən əsərin dili də dəyişir. Kədər yumşalır, sərtlik azalır, mətndə qəribə bir istilik yaranır. Burada ana nəsihətləri qəhrəmanın mənəvi kompası kimi çıxış edir:
“ Könül süfrə deyil ha, açıb hamıya göstərə biləsən…”
“Hər qapı açana ürəyini açma…”
“Xeyrə atırsan at, şərə atırsan yat…”
Bu sözlərdə əsrlərin xalq müdrikliyi yaşayır. Təsadüfi deyil ki, qəhrəman ən ağır məqamda yenə anaya qayıdır. Çünki insan həyatının ən çətin anlarında həmişə ilk sevgisini, ilk sığınacağını və ilk mərhəmətini xatırlayır.
“Ay ANA!..”
Bu fəryad ölüm qarşısında özünü yenidən uşaq kimi hiss edən bütün insanların harayıdır.
***
İlk baxışda “Labirint” povesti ölüm mövzusuna həsr olunmuş əsər təsiri bağışlayır. Lakin povestin dərinliklərinə endikcə aydın olur ki, müəllifin əsas qayəsi ölüm deyil. Onu düşündürən əsl mövzu yaşamaqdır.
Povestdə ölüm tez-tez yada salınır. Qəhrəman qəbir haqqında düşünür, öz sonunu təsəvvür edir, hətta dəfn xərclərini belə hesablayır. Lakin bütün bunların arxasında daha böyük bir sual dayanır: insan ömrü nəyə sərf olundu?
Əsərin ən maraqlı anlayışlarından biri “urvatlı ölüm” ifadəsidir. Bu fikir ölümə qorxulu son kimi yox, insan ömrünün yekun hesabatı kimi yanaşır. Necə ki, tacir qazancını hesablayır, bağban məhsulunu yığır, insan da ömrünün sonunda qazandıqlarını özü ilə aparır.
Məhz buna görə əsərdə ölümün özü deyil, ölümə hazırlıq daha vacib görünür. Bu baxımdan povest qədim stoik filosofların fikirlərini xatırladır. Onlar insanın hər gün öləcəyini xatırlamasını tövsiyə edirdilər ki, necə yaşamalı olduğunu unutmasın. Qəhrəman da sanki eyni həqiqətin içində yaşayır.
***
Əsərin ən ağrılı qatlarından biri müasir şəhər həyatına münasibətdir. Qəhrəman küçələrdə gəzir, müxtəlif məkanlardan keçir, insanların arasına qarışır. Əslində bu gəzinti müasir insanın mənəvi xəritəsidir.
Müəllif diqqəti kiçik görünən, amma böyük məna daşıyan detallara yönəldir. Bir tərəfdə doğum evi, digər tərəfdə mərasim zalı yerləşir. Bir bina insanın dünyaya gəlişinə, o biri isə dünyadan gedişinə xidmət edir. Bu iki məkanın yanaşı dayanması təsadüfi deyil. Sanki şəhər insan ömrünün başlanğıcı ilə sonunu bir küçənin iki başına yerləşdirib.
Bu detalın arxasında daha böyük bir fikir dayanır. Müasir sivilizasiya inkişaf etdikcə şəhərlər böyüyür, texnologiyalar artır, küçələr genişlənir, binalar yüksəlir. Lakin eyni zamanda insanın daxili dünyası daralır. Əlaqələrin sayı çoxalır, amma yaxınlıq azalır. İnsan izdihamın içində daha çox tənhalaşır.
Qəhrəmanın şəhərdə dolaşması əslində özünü axtarmasıdır. O, cavab axtarır. Lakin şəhərin ona verəcəyi cavab yoxdur. Şəhərin dili pulla danışır, onun axtardığı isə mənadır.
***
Povestin ən sərt və düşündürücü sualları maddiyyat ətrafında formalaşır. Müəllif pulu düşmən kimi təqdim etmir. O, pulun həyatdakı yerini qəbul edir. Lakin pulun insanın yerini tutmasına etiraz edir.
Qəhrəmanın düşüncələrində davamlı olaraq bir sual dolaşır: bazarda hər şeyin qiyməti məlumdur, bəs insanın qiymətini kim müəyyən edir? Bu sual əslində dövrümüzün ən mühüm problemlərindən biridir. İnsan nə vaxt özünü əmtəəyə çevirir? Vicdanın qiyməti varmı? Dostluğun bazar dəyəri varmı? Ləyaqət satıla bilərmi?
Müəllif bu suallara hazır cavab vermir. Əksinə, onları oxucunun qarşısında açıq saxlayır. Çünki böyük ədəbiyyatın məqsədi hər zaman cavab vermək deyil. Bəzən onun vəzifəsi insanı öz vicdanı ilə üz-üzə qoymaqdır.
Qəhrəmanın düşüncələri göstərir ki, insan həyatını yalnız qazanc və itki ilə ölçməyə başlayanda mənəvi müflislik təhlükəsi yaranır. Pul vacibdir, amma həyatın mənasını izah etməyə qadir deyil.
***
“Labirint”də təbiət sadəcə dekorasiya rolunu oynamır. O, hadisələrin iştirakçısına çevrilir. Dəniz, yağış, külək və göy əsərin fəlsəfi yükünü daşıyan obrazlar kimi çıxış edir.
Xüsusilə dəniz povestdə mühüm yer tutur. Azərbaycan insanının düşüncəsində dəniz çox vaxt əbədiyyətin, sonsuzluğun və qüdrətin rəmzi kimi qəbul edilir. Lakin müəllif bu ənənəvi yanaşmaya fərqli rakursdan baxır. Onun qəhrəmanı dənizə baxarkən yalnız əzəmət görmür. O, yorğunluq da görür.
Qəhrəmanın hissləri sanki təbiətə köçürülür. Ona elə gəlir ki, dəniz də qocalır, dəniz də yorulur, dəniz də fanidir. Bu düşüncə insanın öz ölüm qorxusunun təbiətdəki əks-sədasıdır.
Yağış isə əsərin son akkorduna çevrilir. Gün boyu toplanan kədər gecə yağışında boşalır. Sanki göy özü ağlayır. Yağışın azan səsi ilə qoşalaşması isə bu anı adi həyat hadisələrindən çıxarıb mənəvi müstəviyə yüksəldir.
***
Povestə maraqlı yanaşma yollarından biri də onu riyazi düşüncə prizmasından oxumaqdır. Povestin qəhrəmanı sanki həyatı rəqəmlərlə idarə etmək istəyir. O, sayır, hesablayır, ölçür, yoxlayır, yenidən yoxlayır. Addımlar sayılır, pillələr sayılır, səki daşları sayılır, balıqlar sayılır. Elə bil insan ömrünün mənası hansısa hesablamanın sonunda üzə çıxacaq.
Lakin İmamverdi İsmayılov göstərir ki, həyat heç vaxt tam hesablana bilən sistem deyil. İnsan ruhu riyazi düsturlara sığmır. Kədərin çəkisi yoxdur, sevginin ölçüsü tapılmır, tənhalığın sərhədlərini müəyyən etmək mümkün deyil.
Bu məqamda əsər qeyri-səlis məntiqin banisi Lütfi Zadənin irəli sürdüyü həqiqəti xatırladır. Həyat yalnız ağ və qara rənglərdən ibarət deyil. Həqiqətlə yalanın, ümidlə ümidsizliyin, qorxu ilə inamın arasında saysız-hesabsız keçidlər və çalarlar mövcuddur. Qəhrəmanın daxili aləmi də məhz həmin qeyri-müəyyən sahədə yaşayır. O, nə tam yaşamaq istəyir, nə də ölümə təslim olur. Nə ümidini tam itirib, nə də gələcəyə inamını qoruyub saxlaya bilir.
Əsərin fəlsəfi yükü də burada ortaya çıxır. İnsan ömrü nə qədər hesablamalarla, planlarla və rəqəmlərlə əhatə olunsa da, onun mahiyyəti son nəticədə ölçüyəgəlməz olaraq qalır. Qəhrəman bütün əsər boyu həyatın düsturunu axtarır, lakin anlayır ki, insan taleyi heç bir formulun həll edə bilməyəcəyi qədər mürəkkəbdir.
Povestin sonunda bütün hesablar bir nöqtəyə gəlib çıxır. Həndəsədə nöqtənin ölçüsü yoxdur, amma bütün xətlər onunla başlayır və onunla tamamlanır. İnsan həyatı da buna bənzəyir. Nə qədər uzun, mürəkkəb və dolaşıq görünsə də, sonda bir nöqtədə yekunlaşır. “Labirint” bu mənada insan ömrünün riyazi paradoksudur: insan həyat boyu saysız-hesabsız hesablamalar aparır, lakin ən vacib nəticəni yalnız yolun sonuna yaxın anlayır.
***
“Labirint”i oxuyub başa vurduqdan sonra insanın yaddaşında konkret hadisələrdən çox, düşüncələr qalır. Bu, hər əsərin nəsib olmadığı bir uğurdur. Çünki yaxşı əsər oxucuya məlumat vermir, onu düşündürür. İmamverdi İsmayılovun povesti də məhz belə əsərlərdəndir.
Müasir Azərbaycan nəsrində insanın daxili aləminə bu qədər dərindən enən, ölüm, tənhalıq, yaddaş, vicdan və yaşamaq kimi əbədi mövzuları bu qədər səmimi və təbii şəkildə qələmə alan əsərlərə tez-tez rast gəlinmir. “Labirint” bu baxımdan həm də insan ruhunun bədii portretidir.
İmamverdi İsmayılov bu əsərdə sadəcə bir qəhrəmanın taleyini göstərmir. O, müasir insanın mənəvi vəziyyətini, daxili təlatümlərini, qorxularını və ümidlərini ədəbiyyatın dilinə çevirir. Onun yaratdığı adsız qəhrəman konkret bir şəxs olmaqdan çıxaraq hər birimizin daxilində yaşayan sualların daşıyıcısına çevrilir.
Təsadüfi deyil ki, “Labirint” haqqında düşünərkən insanın yadına əsərin süjetindən daha çox onun yaratdığı ovqat düşür. Oxucu povesti oxuyub bitirdikdən sonra da qəhrəmanın sualları onunla birlikdə yaşayır. Bu isə həqiqi ədəbiyyatın ən mühüm əlamətlərindən biridir.
İmamverdi İsmayılovun yaradıcılığında “Labirint” insanın öz daxilinə doğru etdiyi çətin səfərin bədii salnaməsi kimi yadda qalır. Bu əsər oxucuya hazır cavablar vermir. Əksinə, onu öz həyatı, öz seçimi və öz labirinti haqqında düşünməyə məcbur edir. Bəlkə də povestin ən böyük uğuru elə budur.
Eyvaz Qocayev
Müzakirə qapadılmışdır.